shutterstock-308793989-1.jpg

Jem i mówię – ssanie, gryzienie, żucie i połykanie okiem logopedy

Właściwe żywienie dziecka we wczesnym okresie jego życia ma ogromny wpływ na jego rozwój fizyczny i kondycję, ale także na rozwój aparatu mowy. Zarówno długie podawanie papek, jak i długie karmienie z butelki może powodować trudności z rozwojem mowy. 

Niemowlę ćwiczy sprawność warg, języka, podniebienia i koordynację oddechową w trakcie wykonywania czynności biologicznych. Wobec tego duże znaczenie ma to, jakie dziecko ma doświadczenia ruchowe, które są związane  z przyjmowaniem pokarmów. Pamiętajmy, że niemowlę nie ma inne możliwości do usprawniania narządów mowy niż poprzez ćwiczenie ich podczas jedzenia, oddychania i wokalizacji.  

Pierwsze doświadczenia związane z czynnością aparatu orofacjalnego dziecko zdobywa jeszcze w życiu płodowym i dzięki temu możliwe jest efektywne funkcjonowanie organizmu niemowlęcia po narodzinach. Odruchowa reakcja ssania i połykania jest aktywna już od momentu narodzin (jej szczytowa forma przypada na 3-4 ms. ż.) i wygada ok 6.-7. ms. ż.

Wyróżniamy dwa rodzaje ssania – odżywcze i nieodżywcze.

Ssanie nieodżywcze 

 -nie dostarcza dziecku walorów odżywczych, ale pomaga w samoregulacji i w regulacji systemu sensorycznego, a także daje poczucie bezpieczeństwa. Niemowlę w ten sposób najczęściej ssie smoczek, opróżnioną pierś mamy lub kciuka. Ssanie nie odżywcze nie jest tak bardzo wymagające jak ssanie odżywcze.

• Ssanie odżywcze 

 - wymaga od niemowlaka skoordynowanej czynności ssania-oddychania-połykania podczas pobierania pokarmu.

Karmienie piersią przyczynia się do dojrzewania układu pokarmowego, wzmacnia barierę immunologiczną dziecka, zaspokaja potrzeby emocjonalne, a także kształtuje motorykę aparatu artykulacyjnego. Według zaleceń PTGHiŻ niemowlęta powinny być karmione wyłącznie piersią przez pierwsze 6 ms. ż., czyli w tym czasie dziecko powinno otrzymywać tylko mleko matki.

Niemowlę podczas karmienia piersią obejmuje wargami brodawkę i otoczkę brodawki i naciska językiem w kierunku podniebienia, aby wycisnąć mleko. Podczas karmienia piersią pracuje o wiele więcej mięśni twarzy, aniżeli podczas karmienia butelką (pierś matki dopasowuje się do ust dziecka, a nie odwrotnie). Niemowlę poprzez codzienne karmienie piersią, które trwa co najmniej 6 ms. utrwala pewne ruchy narządów artykulacyjnych, które później wykorzystuje chociażby podczas połykania. Dziecko podczas ssania piersi trenuje również prawidłowy wzorzec połykania. Kształtowanie umiejętności połykania, podczas którego język kieruje się ku podniebieniu, jest bardzo ważne, ponieważ wówczas następuję niezbędne rozciągnięcie i rozszerzenie szczęki. Ponadto poprzez karmienie piersią zapobiega się anomaliom zębowo-szczękowym.

Podsumowując, jakie są zalety karmienia piersią z logopedycznego punktu widzenia?

• dziecko uczy się prawidłowej pozycji spoczynkowej języka i prawidłowego sposobu połykania,

• ćwiczy narządy mowy – wargi, język, podniebienie, żuchwę, policzki,

• pozytywnie wpływa na rozwój podniebienia i zgryzu,

• oddycha nosem.

Dziecko podczas ssania piersi nabiera powietrze nosem i wypuszcza nosem, natomiast podczas karmienia łyżeczką uczy się nieco innej koordynacji tj. wdech nosem – wydech ustami. Dzięki takim doświadczeniom przygotowuje się do artykulacji głosek zarówno nosowych jak i ustnych. Podczas ssania i jedzenia z łyżeczki dziecko przygotowuje się do zwarcia dwuwargowego, które będzie potrzebne do artykulacji głosek [p, b, m].

Karmienie piersią niewątpliwie zapewnia dziecku prawidłowy rozwój artykulacji. Jednak gdy zaburzona jest ruchomość języka (np. wskutek krótkiego wędzidełka), wówczas może dojść do zaburzeń funkcji języka, a w rezultacie do zaburzenia karmienia, odrzucenia piersi czy przedwczesnego przejścia na sztuczne karmienie. Dlatego jeśli mama napotyka na swojej drodze trudności z karmieniem piersią, to wówczas warto skonsultować się z doradcą laktacyjnym ewentualnie z logopedą (jeśli trudności z karmieniem piersią wynikają z nieprawidłowej budowy i funkcjonowania aparatu mowy).

Karmienie noworodków i niemowląt powinno polegać na karmieniu piersią, ale nie zawsze jest to możliwe, chociażby „ze względów medycznych (przyjmowane leki, stany pooperacyjne, stan kliniczny dziecka), technicznych (nieumiejętność karmienia, nieprawidłowości funkcjonalne) lub społecznych (adopcja)”. Jest także grupa dzieci, które wymagają szczególnej uwagi w trakcie nauki ssania (noworodki urodzone przedwcześnie, noworodki z obciążonym wywiadem okołoporodowym i ciążowym, dzieci z wadami układu nerwowego i wadami anatomicznymi).

Karmienie przez smoczek nie zapewnia dziecku takiej stymulacji jak karmienie piersią. Niekiedy zdarza się, że z różnych względów karmienie piersią nie jest możliwe, wówczas niezwykle ważne jest to, by wybrać odpowiednie akcesoria do karmienia. Warto udać się do logopedy, który pomoże dobrać odpowiedni smoczek do karmienia butelką.

Karmienie smokiem może niekiedy spełniać funkcje terapeutyczną i stanowić swego rodzaju trening, dzięki któremu możemy przygotować dziecko do karmienia piersią. Takie przygotowanie dziecka bywa szczególnie istotne w przypadku niemowląt urodzonych przedwcześnie lub noworodków z tzw. obciążonych porodów.

Równolegle z karmieniem za pomocą butelki na poszczególnych etapach według „kalendarza”, dziecko powinno rozwijać inne umiejętności związane z pobieraniem pokarmu. Według zaleceń WHO, po ukończeniu przez dziecko 1 r. ż. nie należy podawać dziecku pokarmów/płynów przez butelkę ze smoczkiem.

Dziecko powyżej 1 r. ż. pijąc z butelki ze smoczkiem (lub z butelki z twardym ustnikiem tzw. kubka niekapka czy butelki z dzióbkiem) utrwala niemowlęcy typ połykania, nie ćwiczy prawidłowego sposobu oddychania i utrwala odruch ssania, który powinien już zaniknąć w okresie poniemowlęcym. Takie długotrwałe używanie smoczka może prowadzić do wad zgryzu, których konsekwencją mogą być wady wymowy (najczęściej międzyzębowa realizacja głosek).

Niemowlę przez pierwszych 6 ms. ż. karmione jest piersią lub z butelki ze smoczkiem, a następnie pierwsze pokarmy uzupełniające wprowadzamy do diety dziecka, podając je łyżeczką lub wykorzystując metodę BLW.

W ostatnim czasie wiele mówi się również o metodzie BLW (Baby Led Weaning), która jest jedną z metod wprowadzenia pokarmów uzupełniających do diety dziecka. BLW możemy wprowadzić, gdy dziecko potrafi już samodzielnie siedzieć (ok. 6.-7. ms. ż.). Metoda ta zakłada, że dziecko poznaje nowe pokarmy poprzez samodzielne chwycenie ich rączką. W tym czasie wciąż zalecane jest kontynuowanie karmienia piersią lub produktem, który zastępuję kobiece mleko.

Pierwszą próbę picia z kubka otwartego można rozpocząć już po 6. ms. ż. dziecka, ale doskonalenie tej umiejętności następuje, gdy dziecko stabilnie

i samodzielnie siedzi.

Pierwszy kubek nie powinien być szklany (ze względów bezpieczeństwa), powinien być mały, najlepiej przeźroczysty (by rodzic miał kontrolę nad tym, ile płynu znajduje się w kubeczku). Warto dać dziecku taki kubeczek, który samodzielnie chwyci swoimi dłońmi, ale może mieć również dwa uchwyty.

Dziecko pijąc z kubeczka otwartego zdobywa nowe umiejętności, pobiera i połyka płyn w sposób sekwencyjny, płynny, a także skoordynowany z oddychaniem. Pamiętajmy, że sekwencyjność jest również cechą artykulacji w trakcie wymawiania sekwencji sylab w gaworzeniu czy w wyrazie. Prawidłowy sposób połykania warunkuje dojrzały typ połykania, prawidłową pozycję spoczynkową języka, a także przygotowanie do realizacji głosek dziąsłowych.

Moment rozszerzania diety jest niezwykle ważny. Pokarmy stałe należy wprowadzać do diety dziecka stopniowo już ok. 6. ms. ż. Konieczność wprowadzenia produktów uzupełniających wynika z tego, że samo mleko nie może już zaspokoić rosnącego zapotrzebowania na pewne składniki odżywcze.

Nauka żucia naturalnie najlepiej przebiega pomiędzy 6. a 10. ms. ż. dziecka, a gryzienia do końca 2. r. ż.

Aby wspomagać umiejętność gryzienia i żucia, należy podawać dziecku coraz twardsze pokarmy. Dzięki temu stymulujemy rozrost szczęki i dziecko uczy się akceptacji posiłków o innej konsystencji niż płynna czy papkowata. Żucie jest ważne dla rozwoju zębów i rozwoju mówienia.

Brak umiejętności gryzienia i żucia powoduje: nieprawidłowo rozwinięte uzębienie, obniżenie napięcia mięśniowego warg, języka, policzków, nadwrażliwość jamy ustnej, brak stymulacji czynności żuchwy, wady zgryzu, infantylne połykanie.

Podsumowując, dziecko w trakcie jedzenia i picia ćwiczy pewne układy i pozycje ruchów narządów artykulacyjnych, które później wykorzystywane są podczas tworzenia dźwięków mowy. Dlatego tego im lepszy trening związany ze zdobywaniem nowych doświadczeń związanych z czynnościami jedzenia i picia przejdzie dziecko, tym lepiej będzie przygotowane do artykulacji.

Bibliografia

1. D. Pluta-Wojciechowska, 2017, Dyslalia obwodowa. Diagnoza i terapia wybranych form zaburzeń, Bytom

2. E. Winnicka, Wybór smoka do karmienia butelką – sztuka czy nauka? [w:] Standardy Medyczne, „Pediatria” 2012, tom 9.

3. H. Szajewska, P. Socha, A. Horvath, A. Rybak, A. Dobrzańska, M. K. Borszewska-Kornacka, A. Chybicka, M. Czerwionka-Szaflarska, D. Gajewska, E. Helwich, J. Książyk, H. Mojska, A. Stolarczyk, H. Weker, Zasady żywienia zdrowych niemowląt. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci [w:] Standardy Medyczne, „Pediatria” 2014, tom 11.

4. J. Skrzek, Diagnoza i terapia funkcji pokarmowych w obrębie okolicy orofacjalnej – połykania, gryzienia i żucia [w:] Wczesna interwencja logopedyczna, 2016.

5. M. Machoś, Czajkowska M., 2019, Ssanie bez tajemnic, Zabrze.