Mleko Mamy zmienne jest! Jak zmienia się skład mleka matki w trakcie laktacji? 

Gdyby istniał jeden, idealny pokarm zaprojektowany z myślą o niemowlęciu, to byłoby nim mleko mamy. Ale co najciekawsze – ono nie jest stałe. Wręcz przeciwnie: mleko kobiece to dynamiczna, żywa substancja, która dostosowuje się do wieku dziecka, jego potrzeb rozwojowych, a nawet do sytuacji zdrowotnej mamy czy… pory dnia. To swoisty „inteligentny pokarm”, który potrafi zmieniać swój skład w odpowiedzi na to, czego w danym momencie potrzebuje młody organizm.

W pierwszych dniach życia noworodka mleko matki jest gęste, żółtawe i pełne przeciwciał, by chronić malucha przed światem zewnętrznym. W kolejnych tygodniach nabiera lekkości i objętości, wspierając rozwój układu nerwowego, trawiennego i odpornościowego. Z czasem reaguje na infekcje, potrzeby wcześniaka czy dziecka powyżej roku. Co więcej – zmienia się nawet w trakcie jednego karmienia! Początkowo bardziej wodniste i orzeźwiające, z czasem staje się bogatsze w tłuszcz i białko, zapewniając sytość i wartości odżywcze.

Jaki jest skład mleka matki? 

Mleko kobiece to żywa substancja. Jest źródłem energii, napojem i dostarcza dziecku podstawowych składników odżywczych: białka, tłuszczu i węglowodanów. W mleku są też obecne witaminy i składniki mineralne oraz liczne składniki aktywne biologicznie. Znajdują się tam składniki wspierające funkcjonowanie i rozwój układu odpornościowego (przeciwciała, cytokiny, składniki antywirusowe i antybakteryjne), komórki macierzyste i czynniki wzrostu (wsparcie dla dojrzewania tkanek i narządów w organizmie dziecka), enzymy (które wspomagają trawienie, zanim układ pokarmowy dziecka sam się tego nauczy), hormony, bakterie probiotyczne i oligosacharydy, które stanowią pożywkę dla bakterii jelitowych i zapewniają optymalny rozwój mikrobioty dziecka.

To właśnie ten unikatowy skład mleka kobiecego sprawia, że karmienie piersią jest uznawane za optymalny sposób żywienia niemowląt i małych dzieci jako element programowania żywieniowego.

Mleko mamy zmienia się w zależności od różnych czynników – co wpływa na skład pokarmu?

Wiek dziecka

W pierwszych dniach po porodzie mleko produkowane jest w niedużych ilościach (50 – 100 ml dziennie). Jest gęste i zwykle ma żółtawą barwę. Takie wczesne mleko nazywamy siarą.

W siarze znajduje się dużo więcej składników immunoaktywnych (przeciwciał, leukocytów), więcej białka, witamin A i E i karotenoidów (mają działanie przeciwzapalne), sodu i potasu niż będzie w mleku w późniejszym okresie. Wszystko to ma zapewnić noworodkowi dawkę składników wspierających odporność na pierwszy kontakt ze światem poza macicą. Ilość mleka jest mała, ponieważ żołądek dziecka jest bardzo niewielki i tak właśnie ma być! W końcu w życiu płodowym dziecku wystarczyły składniki odżywcze dostarczane za pośrednictwem pępowiny i nie musiało jeść tak jak po narodzinach.

W kolejnych tygodniach stężenie składników wspierających odporność oraz witamin rozpuszczalnych w tłuszczach zmniejsza się, a ilość mleka się zwiększa. Rośnie też zawartość laktozy i tłuszczu oraz witamin rozpuszczalnych w wodzie. Mleko zmienia się w ciągu pierwszych tygodni po porodzie dostosowując do bieżących potrzeb dziecka.

Czas narodzin

Aktywne składniki obecne w mleku kobiecym są szczególnie cenne dla dzieci, które rodzą się przedwcześnie. To dzięki hormonom, cytokinom, komórkom macierzystym, antyoksydantom i czynnikom wzrostu oraz obecności dobrych bakterii w mleku mamy. Hormony obecne w pokarmie regulują wykorzystanie energii w organizmie dziecka, cytokiny zmniejszają ryzyko infekcji i rozwoju procesów zapalnych, komórki macierzyste i czynniki wzrostu wspierają dojrzewanie komórek, tkanek i narządów (żołądka, trzustki, nerek, mózgu), układu nerwowego i pokarmowego. Wcześniaki karmione mlekiem kobiecym mają niższe ryzyko zachorowania na martwicze zapalenie jelit, retinopatię wcześniaczą, sepsę. Wcześniaki są też bardziej narażone na choroby układu krążenia i choroby metaboliczne w przyszłości, a karmienie piersią to czynnik, który to ryzyko może zmniejszać.

Mleko mam dzieci urodzonych przedwcześnie zawiera większą ilość białka, mniej kalorii, tłuszczu i laktozy i jest dopasowane do zaspokojenia potrzeb dziecka w tym okresie.

Mleko mam karmiących dłużej niż 12 miesięcy

Jest dostępnych kilka badań składu mleka mam karmiących piersią dłużej niż rok. Okazuje się, że mleko wcale nie traci wartości odżywczych, jeśli karmimy piersią starsze dziecko. Zawiera podobną ilość tłuszczu i laktozy jak w pierwszym roku życia, ale rośnie stężenie białek i kaloryczność mleka. Prawdopodobnie wynika to z potrzeby zapewnienia dodatkowego wsparcia dla układu odpornościowego dziecka, w czasie kiedy coraz odważniej odkrywa otaczający je świat.

Płeć dziecka

Wygląda na to, że płeć dziecka wpływa na skład mleka mamy. Wynika to z różnic w rozwoju regulacji hormonalnej zależnie od płci i właśnie stąd pochodzić mogą różnice w składzie pokarmu produkowanego przez mamy chłopców i dziewczynek. Nie wiadomo jak dokładnie różni się mleko produkowane dla chłopca od tego produkowanego dla dziewczynki. Badania nie dają jednoznacznych odpowiedzi, ale wiemy, że różnice są zauważalne.

Infekcje a skład mleka

W mleku kobiecym są obecne składniki wspierające układ odpornościowy. Jeśli mama lub dziecko chorują na chorobę infekcyjną, lub w ich otoczeniu znajdują się patogeny mogące taką chorobę wywołać, to organizm mamy zaczyna produkować przeciwciała. Przeciwciała są przekazywane dziecku za pośrednictwem pokarmu i wspierają jego układ odpornościowy.

To dzięki temu dzieci karmione piersią mają niższe ryzyko i łagodniejszy przebieg infekcji: ucha środkowego, dróg oddechowych, układu pokarmowego, układu moczowego, a także sepsy i martwiczego zapalenia jelit.

Dodatkowym wsparciem układu odpornościowego dziecka są dostarczane za pośrednictwem pokarmu kobiecego bakterie probiotyczne i oligosacharydy. Mikrobiota dziecka kształtuje się głównie we wczesnym okresie poporodowym i zależy od sposobu narodzin, ale to karmienie piersią jest niezwykle ważnym czynnikiem, który wpływa na dalsze kształtowanie mikrobioty.

Po pierwsze dziecko otrzymuje bakterie typowe dla mikrobioty mamy (pochodzą z mleka i skóry mamy) oraz oligosacharydy mleka kobiecego. Oligosacharydy to specyficzne cukry, które są wykorzystywane przez bakterie, w szczególności bifidobakterie (to one są uznawane za typowe dla niemowlęcego układu pokarmowego). Te dobre bakterie zasiedlają układ pokarmowy dziecka, żywią się oligosacharydami i produkują związki (krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe) wpływające na programowanie szeregu mechanizmów w organizmie dziecka, w tym na funkcjonowanie układu odpornościowego i dojrzewanie śluzówki jelit. Prawidłowa mikrobiota układu pokarmowego w okresie niemowlęcym jest wiązana z niższym ryzykiem wystąpienia chorób autoimmunologicznych takich jak cukrzyca typu I, astma, przewlekłe choroby zapalne jelit, ale też otyłości i chorób metabolicznych.

Czy odżywianie matki wpływa na skład jej mleka?

Wiemy, że sposób odżywiania może wpływać na zawartość wybranych składników odżywczych w mleku kobiecym. Dotyczy to szczególnie składników związanych z frakcją tłuszczową mleka, w tym witamin: A, E i D, kwasów tłuszczowych EPA i DHA, choliny, karotenoidów. Dieta może też wpływać na zawartość witaminy C, B12, jodu i selenu w mleku matki.

Wiadomo też, że u matek z otyłością obserwuje się wyższą zawartość hormonów typowych dla tej choroby – insuliny i leptyny.

Na dodatek na skład mleka mogą też wpływać czynniki środowiskowe takie jak zanieczyszczenie powietrza i narażenie na dym tytoniowy. Mamy palące papierosy lub narażone na bierne palenie mają w mleku mniej witaminy C i składników immunoaktywnych.

Jednak niezależnie od tych wszystkich zmian, korzyści z karmienia piersią przewyższają ewentualne negatywne skutki zdrowotne dla dziecka. A więc niezależnie od tego, jaka jest Twoja dieta, czy jesz dość dużo warzyw, czy wolisz słone przekąski i słodycze, czy żyjesz w miejscu, w którym jesteś narażona na zanieczyszczone powietrze czy nie, czy ważysz za dużo, karmienie piersią jest zawsze optymalnym sposobem żywienia dziecka. (Chociaż oczywiście namawiamy na to, żeby zadbać o dobre odżywianie, brak kontaktu z dymem papierosowym i utrzymanie prawidłowej masy ciała, dla Twojego zdrowia!)

Zmiany w składzie mleka w trakcie trwania jednego karmienia

Mleko zmienia się też w trakcie trwania pojedynczego karmienia! Kiedy dziecko przystawia się do piersi, mleko jest bardziej wodniste i początkowo zawiera mniej tłuszczu. Kiedyś mówiło się o tym, że mleko w czasie jednego karmienia ma dwie fazy, teraz wiemy, że wzrost zawartości tłuszczu następuje stopniowo, w miarę tego jak dziecko opróżnia pierś z mleka. Ilość laktozy (mlecznego cukru) jest niezmienna przez cały czas trwania pojedynczego karmienia.

Jak zmienia się skład mleka kobiecego? – podsumowanie

Mleko mamy to niezmiennie najlepszy pokarm dla dziecka – i jednocześnie najdoskonalszy przykład żywej, adaptacyjnej substancji biologicznej. Jego skład nie jest stały – dostosowuje się dynamicznie do wieku dziecka, jego potrzeb rozwojowych, stanu zdrowia, a nawet pory dnia czy przebiegu karmienia. Wspiera odporność, rozwój układu pokarmowego i nerwowego, a także kształtuje mikrobiotę jelitową. Niezależnie od diety mamy, płci dziecka czy momentu laktacji – karmienie piersią pozostaje optymalnym sposobem żywienia niemowlęcia. To natura w swojej najbardziej inteligentnej formie.